Giriş

Osmanlı Devleti’nin Birinci Dünya Savaşı döneminde karşı karşıya kaldığı iç güvenlik sorunları ve komite faaliyetleri, tarihsel analizin nesnel parametreleri çerçevesinde incelenmeyi gerektirmektedir. 1915 yılına ait resmî arşiv kayıtları ve saha envanterleri, Anadolu genelinde konuşlanan Ermeni komitelerinin teşkilatlanma düzeyini, lojistik hatlarını ve operasyonel kapasitesini somut olarak ortaya koymaktadır. Prof. Dr. Justin McCarthy’nin Türkler ve Ermeniler çalışmasında dikkat çektiği üzere, 1915 olayları münferit asayiş olayları değil; Osmanlı ordusunun Doğu Cephesi'nde Rusya’ya, Çanakkale’de ise İtilaf Devletleri’ne karşı hayati bir varoluş savaşı verdiği esnada patlak veren stratejik müdahalelerdir. Komite eylemleri, Osmanlı kuvvetlerinin cephe gerisi emniyetini engellemiş, iletişim hatlarını kesmiş ve devleti iki cepheli bir harp durumuyla yüz yüze bırakmıştır.

Lojistik Ağın Coğrafi Dağılımı ve Askerî Altyapı

1915 yılı envanter verileri incelendiğinde, silahlanma ve mühimmat depolama faaliyetlerinin yalnızca Doğu Anadolu vilayetleriyle sınırlı kalmadığı; Ege (İzmir) ve Marmara (İzmit, Adapazarı) bölgelerini de kapsayan geniş bir coğrafi ağa yayıldığı görülmektedir. Bu durum, organizasyonun bölgesel tepkilerden ziyade merkeze bağlı genel bir strateji doğrultusunda yürütüldüğünü gösterir.

• Sivas ve Çevresi: Suşehri ve Hafik hatlarında tespit edilen 20.000’i aşkın cephane, bomba ve yeni üretilmiş askerî üniformalar, bölgenin Karadeniz ve Doğu Anadolu geçiş noktalarını tutan stratejik bir lojistik üs olarak kurgulandığını göstermektedir.
• Doğu ve Güneydoğu Hattı: Harput’ta 5.000 adet piyade tüfeği (Mannlicher, Mauser, Gras), Van genelinde Rus menşeli mühimmat ve Urfa/Diyarbakır merkezlerindeki yüksek hacimli silah stokları, düzenli bir askeri yapının teçhiz edildiğine işaret etmektedir. McCarthy'nin de belirttiği gibi, Van’daki isyan ve silah depolama faaliyetleri Rus ordusunun bölgeye ilerleyişini kolaylaştıran doğrudan bir askerî destek işlevi görmüştür.
• Kilikya ve Orta Anadolu: Zeytun ve Develi gibi stratejik noktalarda tespit edilen organize bomba ve dinamit imalathaneleri/depoları, Çukurova’dan Suriye hattına inen ikmal güzergâhlarını tehdit eden bölgesel kalkışmaların altyapısını oluşturmuştur.
• Marmara ve Ege Sahası: İzmit, Adapazarı ve İzmir’deki Taşnak kulüplerinde ele geçirilen patlayıcılar, başkentin yakın art bölgesinde ve liman kentlerinde sabotaj kapasitesinin hazır tutulduğunu belgelemektedir.

İletişim ve İkmal Hatlarına Yönelik Operasyonel Tehdit

Askerî tarih açısından 1915 envanterinin en kritik yönü, bu silah ve patlayıcıların kullanım amacında yatmaktadır. Justin McCarthy, komite eylemlerinin temel hedeflerinden birinin Osmanlı ordu konvoylarına saldırmak, telefon ve telgraf kablolarını keserek haberleşmeyi felç etmek ve ikmal yollarını kesmek olduğunu vurgular.

• Haberleşme Ağının Sabotajı: Hatların kesilmesi, Çanakkale ve Kafkas cephelerindeki ordu birliklerinin merkezle ve birbiriyle temasını koparma tehlikesi yaratmıştır.
• Askerî Birliklerin Bölünmesi: İsyancılarla ve çetelerle savaşmak, cephe gerisi emniyetini sağlamak amacıyla Osmanlı yönetimi, cephede Rus ordusuna karşı kullanabileceği ciddi miktarda askerî gücü ve kaynağı iç güvenlik operasyonlarına kaydırmak zorunda kalmıştır.

Organizasyonel Boyut, Kamuflaj Yöntemleri ve Üniformalı İhtilal Hazırlığı

Ele geçirilen verilerin bir diğer kritik parametresi, mühimmatın saklanma ve organizasyon biçimidir. Dini yapıların (kilise ve mezarlıklar), Taşnak kulüplerinin ve sivil konutların gizli depo olarak kullanılması, askeri istihbarat ile güvenlik takibini zorlaştırma amacına matuftur.

Bunun yanı sıra, mühimmatla eş zamanlı olarak Diyarbakır ve Hafik gibi merkezlerde ele geçirilen yeni üretilmiş askerî üniformalar, komite eylemlerinin anlık veya lokal bir savunma reaksiyonundan ziyade; önceden planlanmış, komuta zinciri oluşturulmuş ve üniformalı unsurlarla desteklenmiş bütüncül bir ihtilal/kalkışma hazırlığı olduğunu doğrulamaktadır.

Askerî Zorunluluk ve Sevk/İskân (Tehcir) Kararının Şartları

Justin McCarthy’nin analizlerinde öne çıkan en belirleyici tespit; 1915 Sevk ve İskân Kararı'nın iddiaların aksine bir etnik cezalandırma veya imha kastı taşımadığı, tamamen harbin gidişatını korumaya yönelik stratejik ve askerî bir zorunluluk olduğudur.

• Sınırlı ve Hedefli Uygulama: Osmanlı Devleti, devlet güvenliğine ve ikmal hatlarına tehdit oluşturmayan, savaş alanlarından uzak bölgelerde (örneğin İstanbul ve Batı Anadolu'nun belirli kesimlerinde) yaşayan Ermeni nüfusu tehcir kapsamı dışında tutmuştur.
• Güvenlik Koridoru Oluşturma: Tehcir kararı, ikmal yollarının, demiryolu hatlarının ve ordu gerisinin emniyete alınması amacıyla yalnızca harp sahası ve isyan riski taşıyan stratejik bölgelerle sınırlandırılmıştır.

Sonuç

Tehcir öncesi ve sonrası döneme ait resmî arşiv belgeleri ile Justin McCarthy gibi nesnel tarihçilerin ortaya koyduğu bulgular, 1915 yılında uygulanan sevk ve iskân politikasının arka planında organize bir lojistik ağ ve ciddi bir askerî tehdit bulunduğunu belgelemektedir.

Doğu Anadolu’dan Marmara’ya uzanan bu altyapı; haberleşme hatlarının kesilmesi, ordu birliklerinin arkadan vurulması ve geniş çaplı bir kalkışma riskiyle birleştiğinde, Osmanlı Devleti’nin toprak bütünlüğünü ve cephe gerisi güvenliğini sağlamak adına radikal güvenlik tedbirleri almasını kaçınılmaz kılmıştır.

Hüseyin Alpaslan

Tarihçi-Yazar

Kaynaklar:

1. Justin McCarthy, Türkler ve Ermeniler, çev. Fatma Sarıkaya, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2019, s. 135-139.

2. Hüseyin Alpaslan, Ermeni İddialarına Tarihi Reddiye, Nobel Bilimsel Eserler, Ankara, 2026, s. 248, 352, 355, 496, 530.